Akt twórczy
Chodzi więc w tym szczególnie jaskrawym przypadku twórczości związanej z przeżyciami tak powszechnymi - podobnie jak dzieje się to przecież w każdym prawdziwie poetyckim akcie twórczym - o zaprzeczenie konformizmowi i pobudzenie do życia najgłębszych źródeł własnej wrażliwości, woli twórczej i wyobraźni. O sprowadzenie aktu twórczego do stanu czystej "bezinteresowności", o jedyność, niepowtarzalność, autentyczność przeżycia wynikającego z wewnętrznego, najgłębszego odczucia więzi ze zbiorowością.
Wtedy bowiem dopiero zachodzi na pozór paradoksalne odwrócenie. Właśnie utwory wyrosłe z tego najbardziej indywidualnie przeżytego związku z powszechnością, utwory nie obracające się w ramach przyjętych formuł, konwencji - stają się w odbiorze czytelników, w świadomości zbiorowej, utworami o randze symboli narodowej wspólnoty. Tak było z największymi dziełami tego nurtu w dziejach polskiej poezji: stały się one tymi symbolami właśnie dlatego, że weszło tu w grę coś, co warunkowało ich rangę artystyczną i narodową: jedyność, niepowtarzalność, indywidualność doświadczenia twórcy, a więc jedyność doświadczenia osobistego, dzięki któremu pewna suma szczególnej energii ludzkiej została nam przekazana w ten sposób.
Literatura polska, jak wiemy, pragnęła kiedyś móc wyzwolić się wreszcie spod tego serwitutu obowiązku patriotycznego. Dla tych, którym ten nakaz moralny wydawać się mógł ciężarem ponad siły, krępującym życie literackie, końcem rozterki miało być takie ukształtowanie sytuacji politycznej narodu, jakie pozwoliłoby wreszcie na wyzbycie się tego "kompleksu polskości". W naszych czasach ten kompleks przestaje być kompleksem w tym sensie, w jakim pojawił się u progów niepodległości.
Ale istnieje i będzie istnieć zawsze głód wypowiedzenia się, wyrażenia, niezależnie od takich czy innych potrzeb społecznych, od takich czy innych momentów historycznych, głód dawania świadectwa najgłębszej i najautentyczniejszej więzi, która łączy człowieka z najbardziej naturalną i najbardziej organiczną wspólnotą, jaką jest naród - a przez nią - z całą ludzkością.
